SÜRESİZ NAFAKA

Anayasa Mahkemesi, Türk Medeni Kanunu'nda boşanma sonrası ödenen yoksulluk nafakasının "süresiz" olarak bağlanmasına imkân veren ifadeyi iptal etti. Ama bu karar, bugün ödediğiniz ya da aldığınız aylık nafakanın kendiliğinden kesileceği anlamına gelmiyor. İptal belirli bir süre sonra yürürlüğe giriyor, geriye etkili değil ve kesinleşmiş nafakalar için ayrıca mahkemeye başvurmak gerekiyor.

Aşağıda kararın tam olarak neyi değiştirdiğini, ne zaman uygulanmaya başlayacağını, açılmış davalara ve yıllardır ödenen nafakalara nasıl yansıyacağını örneklerle anlatıyoruz. Nafaka ödüyor da olsanız, alıyor da olsanız bu süreçte acele bir adım atmadan önce durumunuzu doğru okumanız önemli.

Anayasa Mahkemesi tam olarak neyi iptal etti?

Türk Medeni Kanunu'nun 175. maddesine göre boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek eş, kusuru diğerinden daha ağır değilse, eski eşinden onun mali gücü oranında nafaka isteyebiliyor. Bu ödemeye yoksulluk nafakası deniyor. Maddede bu nafakanın "süresiz olarak" istenebileceği yazıyordu. Uygulamada bu, nafakanın evlilik ne kadar kısa sürmüş olursa olsun, belirli bir bitiş tarihi olmadan yıllarca, hatta ömür boyu ödenebilmesi demekti.

Anayasa Mahkemesi'nin iptal ettiği, işte bu "süresiz" ifadesi. Yoksulluk nafakası kurumu ortadan kalkmadı. Boşanma nedeniyle yoksulluğa düşen eş nafaka istemeye devam edebilecek. Değişecek olan, nafakanın süresinin nasıl belirleneceği. Bunu da büyük ölçüde Meclis'in çıkaracağı yeni düzenleme belirleyecek. Evlilik süresi, nafaka alan eşin yaşı, çalışma imkânı gibi ölçütlerin dikkate alınması tartışılıyor, ancak kanun yayımlanmadan neyin kesinleşeceğini söylemek mümkün değil.

Karar ne zaman yürürlüğe giriyor?

Anayasa Mahkemesi bir kanun hükmünü iptal ettiğinde, iptal kararı kural olarak Resmî Gazete'de yayımlandığı gün yürürlüğe girer. Ancak Anayasa'nın 153. maddesi, Mahkeme'ye iptal hükmünün yürürlüğe gireceği tarihi ayrıca belirleme yetkisi veriyor. Bu süre, kararın yayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez. Mahkeme bu yetkiyi genellikle, iptal edilen kuralın yerine yenisini koyması için Meclis'e zaman tanımak amacıyla kullanıyor.

Süresiz nafaka kararında da iptal hükmünün hemen değil, yayımlanmasından belirli bir süre sonra yürürlüğe girmesi kararlaştırıldı. Kesin tarihi öğrenmek için Resmî Gazete'de yayımlanan karar metninin son bölümüne bakmanız yeterli. Orada "kararın Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlayarak ... sonra yürürlüğe girmesine" şeklinde bir ifade yer alır. Bu tarihe kadar mevcut 175. madde, "süresiz" ifadesiyle birlikte uygulanmaya devam ediyor.

Bu bekleme süresi içinde Meclis yeni bir düzenleme yaparsa nafakanın süresi o düzenlemeye göre belirlenecek. Süre dolduğu hâlde yeni kanun çıkmazsa, maddede yalnızca "süresiz" ifadesi düşmüş olacak ve süre konusunda bir boşluk doğacak. Bu durumda mahkemelerin nafaka süresini kendi takdirleriyle mi belirleyeceği, yoksa başka bir yola mı gidileceği belirsiz. Bu nedenle tarihleri ve yasama sürecini takip etmek gerekiyor.

Hangi nafakalar bu karardan etkilenmiyor?

Karar yalnızca boşanmadan sonra eski eşe ödenen yoksulluk nafakasıyla ilgili. Müşterek çocuk için ödenen iştirak nafakası bu karardan etkilenmiyor. İştirak nafakası, velayeti kendisinde olmayan ebeveynin çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılması için ödediği paradır ve kural olarak çocuk ergin olana kadar sürer. Çocuk ergin olduktan sonra eğitimi devam ediyorsa, ana babanın bakım yükümlülüğü belirli koşullarla sürebilir.

Boşanma davası sürerken hâkimin geçici olarak bağladığı tedbir nafakası da bu kararın konusu değil. Tedbir nafakası dava boyunca eşin ve çocukların geçimini sağlamaya yönelik geçici bir ödemedir ve boşanma kararı kesinleştiğinde zaten sona erer. Yani "nafaka kalktı" haberini duyup çocuğunuz için ödediğiniz parayı ya da dava sürerken ödediğiniz tedbir nafakasını kesmeniz ciddi bir hata olur.

Devam eden boşanma ve nafaka davaları ne olacak?

Anayasa Mahkemesi'nin iptal kararları geriye yürümez. Bu, iptalin yürürlüğe girdiği tarihten önceki işlemleri ve kesinleşmiş kararları kendiliğinden bozmadığı anlamına gelir. Devam eden davalarda ise durum biraz daha karmaşık. Mahkeme hükmünü iptal yürürlüğe girmeden önce verirse, o tarihte yürürlükte olan 175. maddeyi uygular ve süresiz nafakaya hükmedebilir. Ancak kararın istinaf veya temyiz aşamasında olması ve kesinleşmenin iptalin yürürlüğe girdiği tarihten sonraya kalması tartışma yaratabilir.

Hüküm, iptal yürürlüğe girdikten sonra verilecekse, mahkemenin artık "süresiz" ifadesine dayanması mümkün olmayacak. Meclis o zamana kadar yeni bir düzenleme yapmışsa ve bu düzenleme devam eden davalara nasıl uygulanacağını gösteren bir geçiş hükmü içeriyorsa, mahkemeler ona göre karar verecek. Geçiş hükmü yoksa, uygulamanın yargı kararlarıyla şekillenmesi beklenir.

Somut bir örnek verelim. Boşanma davası iki yıldır süren Zeynep Hanım, dava dilekçesinde yoksulluk nafakası talep etmiş. Dava iptal kararının yürürlüğe girmesinden sonra karara bağlanırsa, hâkim ona süresiz değil, yeni kanunun öngördüğü ölçütlere göre belirli süreli bir nafaka bağlayabilir. Bu nedenle davası süren tarafların, talep ve savunmalarını yalnızca nafakanın miktarına değil, süresine ilişkin delillere de dayandırması yerinde olur. Evliliğin süresi, yaş, sağlık durumu, meslek ve iş bulma imkânı bu delillerin başında gelir.

Kesinleşmiş nafakalar kendiliğinden bitiyor mu?

Hayır. Daha önce bir mahkeme kararıyla bağlanmış ve kesinleşmiş yoksulluk nafakası, iptal kararı yürürlüğe girdi diye kendiliğinden sona ermez. İptal kararları geriye yürümediği için o mahkeme kararı geçerliliğini korur. Nafakayı ödeyen kişi, bir mahkeme yeni bir karar verene kadar ödemeye devam etmek zorundadır.

Kesinleşmiş nafakayı değiştirmenin yolu, Türk Medeni Kanunu'nun 176. maddesinde zaten var. Tarafların mali durumu değişmişse ya da hakkaniyet gerektiriyorsa nafakanın artırılması veya azaltılması istenebiliyor. Nafaka alan eşin yeniden evlenmesi, taraflardan birinin ölmesi, nafaka alanın evlilik birliği olmaksızın fiilen biriyle yaşaması, yoksulluğunun ortadan kalkması veya haysiyetsiz hayat sürmesi hâllerinde ise nafakanın kaldırılması mümkün. Bunun için aile mahkemesinde nafakanın kaldırılması ya da indirilmesi davası açılması gerekiyor.

Asıl soru şu: Anayasa Mahkemesi kararı tek başına nafakayı kaldırma sebebi olur mu? Bu konu henüz netleşmiş değil. Meclis'in çıkaracağı kanunda eski nafakalar için bir geçiş hükmü yer alabilir, ama bu da kesin değil. Böyle bir hüküm yoksa, mahkemelerin kesinleşmiş nafakaları yalnızca bu kararı gerekçe göstererek kaldırıp kaldırmayacağı, yoksa yine somut koşullardaki değişikliği mi arayacağı yargı uygulamasıyla belli olacak.

Bir örnekle somutlaştıralım. Mehmet Bey on beş yıl önce boşanmış ve o günden beri eski eşine her ay yoksulluk nafakası ödüyor. Eski eşi bugün düzenli bir işte çalışıyor ve sigortalı. Mehmet Bey'in durumunda, iptal kararından bağımsız olarak, eski eşinin yoksulluğunun ortadan kalktığı gerekçesiyle nafakanın kaldırılmasını isteme imkânı zaten var. Buna karşılık eski eşi yaşlı, hasta ve geliri olmayan biriyse, yalnızca iptal kararına dayanarak nafakanın kalkmasını beklemek gerçekçi olmayabilir. Her dosya kendi koşullarıyla değerlendirilecek.

Bu süreçte ne yapmalısınız, nelere dikkat etmelisiniz?

En sık yapılan hata, haberleri duyup nafaka ödemesini kendiliğinden kesmek. Mahkeme kararı ortadayken ödeme yapılmazsa, nafaka alacaklısı birikmiş nafakalar için doğrudan icra takibi başlatabilir. Bu borç faiziyle birlikte haciz yoluyla tahsil edilebilir. Ayrıca İcra ve İflas Kanunu'nun 344. maddesi, nafaka kararına uymayan kişi hakkında alacaklının şikâyeti üzerine tazyik hapsi verilebileceğini düzenliyor. Bu nedenle ödeme ancak mahkeme nafakayı kaldırdıktan veya indirdikten sonra değiştirilmeli.

Nafaka alıyorsanız da paniğe kapılmanıza gerek yok. Kesinleşmiş kararınız geçerli. Eski eşiniz nafakanın kaldırılması için dava açarsa, mahkeme sizin bugünkü durumunuzu inceleyecek. Gelirinizi, sağlık durumunuzu, yaşınızı ve çalışma imkânınızı gösteren belgeleri, örneğin sağlık raporlarını, gelir belgelerini, SGK kayıtlarını ve kira sözleşmesini düzenli tutmanız savunmanızı kolaylaştırır.

Süreler konusunda da dikkatli olun. Boşanma davasında yoksulluk nafakası istemediyseniz, Türk Medeni Kanunu'nun 178. maddesine göre boşanmadan doğan dava hakları, boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıl içinde zamanaşımına uğrar. Bu süreyi kaçırmamak gerekiyor. Nafaka davaları aile mahkemesinde görülür. Bulunduğunuz yerde aile mahkemesi yoksa asliye hukuk mahkemesi bu sıfatla bakar. Boşanma ve nafaka uyuşmazlıkları, işçi-işveren alacaklarında olduğu gibi dava öncesi zorunlu arabuluculuk kapsamında değildir. Doğrudan mahkemeye başvurulur.

Pratikte yapmanız gereken şey şu: Elinizdeki nafaka kararının ve kesinleşme şerhinin bir örneğini saklayın. Anayasa Mahkemesi kararının yürürlük tarihini ve Meclis'te görüşülecek yeni düzenlemeyi takip edin. Nafakayı kaldırma veya indirme davası açmayı düşünüyorsanız, yeni kanunun geçiş hükümlerini görmeden dava açmanın size avantaj mı dezavantaj mı sağlayacağını dosyanızın koşullarına göre tartın. Aceleyle açılan ve reddedilen bir dava, yargılama giderleri ve vekâlet ücreti bakımından sizi masraf altına sokabilir.